(Ένα απλό ατύχημα) 
του Jafar Panahi
(κριτική: Καλλιόπη Πουτούρογλου)

Το παρελθόν θα επιστρέψει μία μέρα, σαν ένα αδέσποτο σκυλί στη μέση του δρόμου

Η ταινία ξεκινά με ένα ατύχημα. Ένας άντρας οδηγεί μέσα στη νύχτα, με την έγκυο γυναίκα του και την μικρή τους κόρη, όταν το αυτοκίνητό τους χτυπάει κάτι που ο θεατής δεν βλέπει ποτέ. Είναι ένας σκύλος, που ο άντρας φροντίζει να ξεφορτωθεί γρήγορα, ενώ η κάμερα εστιάζει στο πρόσωπο του δράστη, σε μια σκηνή που αν και σκοτεινή φωτίζεται από τους προβολείς του αυτοκινήτου, ένα κόκκινο φως που επανέρχεται σε μια κομβική σκηνή προς το τέλος της ταινίας. Λίγο αργότερα ο ίδιος άντρας θα αναζητήσει οδική βοήθεια σε ένα κοντινό συνεργείο, σημείο από το οποίο ξεκινούν όλα. Γιατί το αναπάντεχο ατύχημα και ο ανατριχιαστικός ήχος από το περπάτημα ενός τρομερού βασανιστή θα πυροδοτήσουν μια σειρά αλυσιδωτών γεγονότων με κλιμακούμενες συνέπειες.

Μια χαοτική ιστορία εκδίκησης με απροσδόκητες ανατροπές

Από το εσωτερικό του αυτοκινήτου (σκηνικού τόπου οικείου στη φιλμογραφία του Panahi) και την υπόγεια ένταση που δημιουργεί, η ταινία μετατοπίζεται στον δημόσιο χώρο, υιοθετώντας την οπτική του κεντρικού της ήρωα. Ένας εργάτης σε συνεργείο, ο Vahid, αποφασίζει να αναλάβει δράση, όταν μια μέρα στον εργασιακό του χώρο αναγνωρίζει το τρίξιμο από το προσθετικό πόδι του ανθρώπου που του κατέστρεψε τη ζωή. Πρόκειται για τον Eghbal, τον επονομαζόμενο και Pegleg, διαβόητο ανακριτή και βασανιστή του ιρανικού καθεστώτος. Τυφλωμένος από ένα άγριο ένστικτο εκδίκησης ο Vahid απαγάγει τον θύτη του και επιχειρεί να τον θάψει ζωντανό. Είναι όμως σίγουρος ότι έχει συλλάβει τον σωστό άντρα; Οι ενστάσεις του τελευταίου αλλά κυρίως οι αμφιβολίες του Vahid, αφού ο ίδιος δεν είχε δει ποτέ το πρόσωπο του βασανιστή του, τον οδηγούν σε μια απεγνωσμένη - αλλά και κάπως γκροτέσκα- αναζήτηση πρώην κρατουμένων και πιθανών μαρτύρων, οι οποίοι θα μπορούσαν να αναγνωρίσουν με βεβαιότητα τον άντρα, πριν την μοιραία πράξη αυτοδικίας. Από έναν βιβλιοπώλη σε μία φωτογράφο γάμων και από εκεί σε ένα νεόνυμφο ζευγάρι και έναν θερμόαιμο εργάτη, δημιουργείται σταδιακά ένα παράξενο γαϊτανάκι, μια ετερόκλητη ομάδα ανθρώπων που έχουν ωστόσο κάτι κοινό. Υπήρξαν όλοι θύματα της θηριωδίας του Pegleg. Και όλοι διψούν για εκδίκηση. Σε ένα αλλόκοτο ταξίδι συγκλίσεων, αποκλίσεων και αλληλοσπαραγμού, που διαρκεί ένα εικοσιτετράωρο, οι προσωρινοί συνταξιδιώτες θα έρθουν αντιμέτωποι με τους προσωπικούς τους δαίμονες, με ηθικά διλήμματα, με τον ίδιο εντέλει τους τον εαυτό. Ο θεατής παρακολουθεί κι αυτός αβέβαιος, σε ένα τοπίο που διαρκώς μεταβάλλεται. Ώσπου το χτύπημα ενός κινητού θα εκτρέψει την πορεία των γεγονότων.

Το συλλογικό τραύμα και η απονομή δικαιοσύνης

Επιχειρώντας διαφορετικές προσεγγίσεις στο θέμα της εκδίκησης και αποφεύγοντας τις εύκολες απαντήσεις το It Was Just an Accident εξελίσσεται σε κάτι πιο σύνθετο από μία συρροή αλληλένδετων κωμικοτραγικών πράξεων ή ένα πολιτικό θρίλερ ηθικής αμφισημίας. Και δεν πρόκειται μόνο για το κεντρικό θέμα της αναγνώρισης του θύτη που φωτίζεται σταδιακά κατά την αφήγηση, αλλά και για το κρίσιμο ερώτημα αν μπορεί κάποιος να πάρει εκδίκηση από ένα τυραννικό σύστημα επιτιθέμενος σε ένα άτομο που το υπηρετεί πιστά. Αν και αμετακίνητη ως προς το οξύ της πολιτικό βλέμμα η ταινία θα προτάξει την ανθρωπιά όχι ως διαφυγή αλλά ως μοναδική διέξοδο από την διαβρωτική κυκλική φύση της βίας. Στην πιο καταιγιστική της σκηνή, το Κακό, αν και αμετανόητο, μοιάζει να λυγίζει μπροστά στην καταγγελτική φωνή της δικαιοσύνης. Ο ανατριχιαστικός του ήχος φαίνεται ωστόσο ότι θα συνοδεύει τα θύματά του για πάντα.

Το σινεμά ως πράξη πολιτικής αντίστασης

Ύστερα από τη σύλληψή του το 2010, δύο περιόδους φυλάκισης (το 2010 και το 2022) και μια μακρά περίοδο αναγκαστικού εγκλεισμού και «κατ΄οίκον» αυτοαναφορικής δημιουργίας που ξεκινούσε με το This is not a Film του 2011, ο Jafar Panahi , μετά και την πρόσφατη άρση της ποινής του, στρέφει ξανά την κάμερά του προς τον έξω κόσμο για να αφηγηθεί με τον γνωστό δεξιοτεχνικό του τρόπο αλλά και περίσσιο θάρρος (η ταινία γυρίστηκε και πάλι κρυφά, χωρίς άδεια από τις αρχές) μια σχετικά απλή ιστορία εκδίκησης και ηθικών διλημμάτων, που αντανακλά τόσο τη σύγχρονη πολιτική κατάσταση στη χώρα του όσο και προσωπικά τραυματικά βιώματα. Και δεν είναι τυχαίο που επιστρέφει με μία ταινία που απηχεί όσο καμία άλλη τον θυμό του αλλά και τη συλλογική οργή ενός ολόκληρου έθνους. Μπορεί ο τρόπος που υφαίνεται η αφήγηση να θυμίζει εδώ και το σινεμά των ηθικών διλημμάτων του συντοπίτη του Asghar Farhadi, όπου επίσης όλα ξεκινούν από ένα γεγονός, ένα ατύχημα ή μία εξαφάνιση, με αλυσιδωτές συνέπειες, αλλά ο Panahi παραμένει πιστός στο στυλ του, έναν πιο αφιλτράριστο, σχεδόν ακατέργαστο ρεαλισμό. Και όχι μόνο. Το It Was Just an Accident είναι η πιο απερίφραστη, ρητή καταγγελία του, μία κατά μέτωπο επίθεση κατά του ιρανικού καθεστώτος και της βίας που ασκεί στους πολίτες του.