της Paz Vega
(κριτική: Μίμης Χρυσομάλλης)

Η Ρίτα, η Άνα, και το τέλος της αθωότητας

Σεβίλλη, 1984. Αρχές του καλοκαιριού. Η επτάχρονη Ρίτα και ο Λόλο, το πεντάχρονο αδερφάκι της, ονειρεύονται να πάνε στη θάλασσα. Στο σπίτι, οι εντάσεις και οι αψιμαχίες ανάμεσα στους γονείς τους είναι συνεχείς (συμβαίνουν κυρίως εκτός κάδρου), και επηρεάζουν έντονα τον ευαίσθητο παιδικό ψυχισμό τους. Αθόρυβα αλλά σταθερά, με φόντο το ευρωπαϊκό πρωτάθλημα ποδοσφαίρου και την νομιμοποίηση του διαζυγίου στην Ισπανία, ξετυλίγεται ένα οικογενειακό δράμα που θα διακόψει απότομα την παιδική ηλικία της μικρής Ρίτας.
Στο σκηνοθετικό της ντεμπούτο (Ρίτα, 2024), η Ισπανίδα ηθοποιός Παθ Βέγκα (γνωστή, μεταξύ άλλων, και για την ερμηνεία της στο Μίλα Της του Πέδρο Αλμοδόβαρ) συστήνεται ως δημιουργός με μια ταινία ενηλικίωσης που καταπιάνεται εύστοχα με αιχμηρά θέματα όπως η έμφυλη βία, ο γάμος ως κοινωνική σύμβαση, το τραύμα και η ευθραυστότητα της παιδικής ηλικίας. Η Βέγκα, που υποδύεται η ίδια τον ρόλο της μητέρας, καταφέρνει να αποδώσει με επιδεξιότητα τις ανησυχίες και τον εσωτερικό κόσμο του επτάχρονου κοριτσιού, που υποδύεται εξαιρετικά η μικρή Σοφία Αγεπούθ, και να φέρει στο επίκεντρο την οπτική της αθώας, γεμάτης ενσυναίσθηση, Ρίτας.
Για να πραγματοποιήσει το σκηνοθετικό της όραμα, η Βέγκα επιστρατεύει πλήθος τεχνικών μέσων, όπως η προσεγμένη χρωματική παλέτα, η καλομελετημένη χρήση φωτός και σκιάς, το επιλεγμένο κάδρο (η ταινία είναι γυρισμένη σε 4:3 παραπέμποντας στην αισθητική των φιλμ της εποχής), οι ιδιαίτερες γωνίες λήψης (συχνά από την οπτική των δύο μικρών παιδιών), κ.α. Αν και μεμονωμένα μπορεί να περνάνε απαρατήρητα, στο σύνολό τους τα στοιχεία αυτά, μαζί φυσικά με τις άριστες ερμηνείες, συγκροτούν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα και την αισθητική ταυτότητα της ταινίας.

Η Σοφία Αγεπούθ στο Ρίτα (2024) 
Παρακολουθώντας τη Ρίτα, η σκέψη μου πήγε σχεδόν ασυναίσθητα στο Πνεύμα του Μελισσιού (1973) του Βίκτορ Ερίθε, την αριστουργηματική αυτή παραβολή για την ενηλικίωση της μικρής Άνας (που υποδύεται έξοχα η Άνα Τόρρεντ), και παράλληλα της ίδιας της Ισπανίας καθώς βγαίνει τραυματισμένη από τον εμφύλιο πόλεμο. Πέρα, πάντως, από τη φυσική ομοιότητα μεταξύ των δύο μικρών πρωταγωνιστριών, μπορούν να γίνουν και κάποιοι άλλοι ενδιαφέροντες παραλληλισμοί.
Αμφότερες σκηνοθετικά ντεμπούτα, οι δύο ταινίες εστιάζουν στον εσωτερικό κόσμο δύο μικρών κοριτσιών, της Ρίτας και της Άνας (7 και 6 και χρονών αντίστοιχα), και στη σχέση τους με τα αδέρφια τους και τον έξω κόσμο. Στην περίπτωση της μικρής Άνας, ο εξωτερικός αυτός κόσμος είναι ένα απομονωμένο χωριό της Καστίλης μετά το τέλος του Ισπανικού Εμφυλίου, ενώ για τη Ρίτα η Σεβίλλη της δεκαετίας του ’80 εν μέσω έντονων κοινωνικών αλλαγών και μεταρρυθμίσεων.
Και στις δύο περιπτώσεις, μια τραυματική εμπειρία θα τα κάνει τα νεαρά κορίτσια να έρθουν αντιμέτωπα με την πραγματικότητα και τις εξωτερικές συνθήκες όπως διαμορφώνονται από την οικογένεια, την κοινωνία, και την ιστορία. Η Ρίτα, όπως και η μητέρα και ο αδερφός της, είναι θύματα της έμφυλης βίας μέσα στα πλαίσια ενός αποτυχημένου γάμου με φορέα έναν βίαιο πατέρα (που και η δικιά του συμπεριφορά διαμορφώνεται σε έναν βαθμό από τις κοινωνικές νόρμες της εποχής). Η Άνα, από την άλλη, είναι θύμα ενός εμφύλιου σπαραγμού στα πλαίσια ενός ευρύτερου ιστορικού δράματος, που οι απόηχοί του στην ισπανική κοινωνία είναι αισθητοί μέχρι και σήμερα (η αναλογία, άλλωστε, με την ελληνική περίπτωση είναι κάτι παραπάνω από πρόδηλη). Η καταπιεστική πατρική φιγούρα που υπονοείται εδώ - σε συμβολικό επίπεδο - είναι φυσικά ο Ισπανός δικτάτορας Φρανθίσκο Φράνκο, ένα σχήμα που θα γίνει ακόμα πιο εμφανές σε μια άλλη εμβληματική ταινία με πρωταγωνίστρια και πάλι την Άνα Τόρρεντ, το Θρέψε Κοράκια (1976) του Κάρλος Σάουρα.
Σε έναν κόσμο που μέρα με τη μέρα γίνεται ολοένα πιο παράλογος και βίαιος, η τάση καταφυγής σε μια ειδυλλιακή (εν πολλοίς φανταστική) παιδικότητα και χαμένη ανεμελιά σίγουρα φαντάζει για πολλούς δελεαστική• ίσως, όμως, στην ανάκτηση αυτής ακριβώς της αθώας - καθόλα σοβαρής και καθόλου αφελούς - παιδικής ματιάς, τόσο έντεχνα αποτυπωμένης στα μεγάλα εκφραστικά μάτια της Άνας και της Ρίτας, να βρίσκεται η μοναδική ελπίδα να ανακτήσουμε την ευαισθησία και τον χαμένο μας ανθρωπισμό.


Η Άνα Τόρρεντ στο Πνεύμα του Μελισσιού (1973)