(Οδύσσεια)
του Christopher Nolan
(κριτική:  Θόδωρος Σούμας)

Άλλο είναι ένα αρχαίο ποιητικό έπος και άλλο ένα σύγχρονο, αμερικάνικο, χολυγουντιανό φιλμ blockbuster σαν την Οδύσσεια, δεν συγκρίνονται, έχουν άλλη πρώτη ύλη, μορφή, άλλη γλώσσα, διαφορετικά σημαίνοντα και οπτικά υλικά της γλώσσας τους, όπως και άλλη αισθητική. Το φιλμ του Κρίστοφερ Νόλαν ήταν κραταιό και βιρτουόζικο. Μιλάμε για έναν διακεκριμμένο, αρκούντως εμπορικό, δεξιοτέχνη, Βρετανό σκηνοθέτη που γνωρίζει πολύ καλά τα κινηματογραφικά μέσα, όχι για έναν δευτεροκλασάτο… Είναι γνώστης της φιλμικής γλώσσας και των ντεκουπαζικών μέσων της. Βέβαια υπέκυψε κάπως στην woke θεώρηση (πολλοί μαύροι Έλληνες κ.τ.λ.) για δείξει τον προοδευτισμό του και τον εναρμονισμό του προς την μοντέρνα μορφή της «προοδευτικής»  ιδεολογίας... Ο σκηνοθέτης μπορεί να κάνει – ποιητική αδεία – αυτά που νομίζει και κριτήριο για την ποιότητα της ταινίας του είναι το αισθητικο-αφηγηματικό-σημασιολογικό κινηματογραφικό αποτέλεσμα. Είδαμε λοιπόν ένα φιλμ με τα θετικά του, τα ατού του, τις αστοχίες του και τα ελαττώματά του. Τα πρώτα είναι σαφώς περισσότερα από τα μειονεκτήματα.
Ποια είναι τα κεντρικά νοήματα της ταινίας; Είναι καταρχάς το βάρος και η ενοχή του πολέμου και το μετατραυματικό στρες του κεντρικού ήρωα. Ο Οδυσσέας (ο εξαιρετικός, όλο εσωτερικότητα, Ματ Ντέιμον) δεν παρουσιάζεται ως ένας αλάνθαστος, δοξασμένος ήρωας. Είναι ένας ψυχικά καταπονημένος βετεράνος που υποφέρει από τις τραυματικές μνήμες της άγριας σφαγής και της άλωσης της Τροίας. Άλλο θέμα είναι η ηθική ενοχή της μεγάλης ευφυΐας. Σε αναλογία με τον Οπενχάιμερ του ίδιου του Νόλαν, ο Οδυσσέας έρχεται αντιμέτωπος με τις συνέπειες του δικού του καταστροφικού όπλου, όχι της ατομικής βόμβας αλλά του Δούρειου Ίππου. Το πανούργο τέχνασμά του έφερε τη νίκη, αλλά προκάλεσε μια ανείπωτη καταστροφή για την οποία νιώθει βαθιά μεταμελημένος. Τα μυθικά τέρατα και οι δοκιμασίες (όπως ο Κύκλωπας ή η θάλασσα) ίσως λειτουργούν εν μέρει και ως μεταφορές για τα εσωτερικά εμπόδια και την ψυχική αποξένωση του ήρωα. Η ίδια η θάλασσα παρουσιάζεται ως ένας αδυσώπητος, ζωντανός αντίπαλος που καθρεφτίζει τη μοναξιά του. Συναντάμε και το μοτίβο της αναζήτησης της ταυτότητας και του νόστου. Το ταξίδι της επιστροφής στην Ιθάκη δεν είναι απλώς γεωγραφικό, μια περιπέτεια, είναι μια επίμονη, υπαρξιακή προσπάθεια του ήρωα να ξαναβρεί την ανθρωπιά του, το σπίτι του και τον ίδιο του τον εαυτό μετά την αποκτήνωση του πολέμου. 
Ο Νόλαν δεν ξεκινά, όπως και ο Όμηρος, με την άλωση της Τροίας, ούτε με την πρώτη περιπλάνηση του Οδυσσέα. Η αρχική δραματική κατάσταση είναι ότι έχουν περάσει περίπου πολλά χρόνια από την αναχώρηση του Οδυσσέα, η Πηνελόπη και ο Τηλέμαχος τον περιμένουν πιεζόμενοι ασφυκτικά από τους μνηστήρες, χωρίς να γνωρίζουν εάν ζει ακόμη. Επομένως, η ταινία, όπως και το έπος, δεν αρχίζει από την «αρχή» των δραματικών γεγονότων, αλλά πριν από την επιστροφή. Η αφήγηση ακολουθεί  τον Οδυσσέα, ο οποίος βρίσκεται με την Καλυψώ, όπως συμβαίνει και στον Όμηρο. Στον Όμηρο υπάρχει μία μεγάλη, σχεδόν συνεχής αναδρομή, ο Οδυσσέας φτάνει στους Φαίακες και αφηγείται μονομιάς όλες τις περιπέτειές του. Ο Νόλαν διασπά αυτή τη μεγάλη αναδρομή σε πολλές μικρότερες χρονικές επιστροφές, έχουμε δηλαδή μια πιο κατακερματισμένη χρονική δομή, χαρακτηριστική και άλλων έργων του (Oppenheimer, Momento).  Ο Νόλαν διατηρεί τη μη γραμμική αφηγηματική αρχή της ομηρικής «Οδύσσειας», αλλά μετασχηματίζει τη δομή της. Αντί της μίας μεγάλης αναδρομής του έπους, επιλέγει μια αλληλουχία μικρότερων αναδρομών που διασπείρονται σε όλη τη διάρκεια της ταινίας, με αποτέλεσμα το παρελθόν να αποκαλύπτεται σταδιακά και να συνομιλεί διαρκώς με το παρόν της αφήγησης, στην Ιθάκη και στο νησί της Καλυψώς, που αποτελούν τις δυο αφηγηματικές αφετηρίες της ταινίας. Η επιλογή αυτή εντείνει τη δραματική ένταση, διατηρεί το ενδιαφέρον του θεατή και προσδίδει στην αφήγηση έναν εντονότερο κινηματογραφικό ρυθμό. Στον Νόλαν, οι αναδρομές λειτουργούν  ως μνήμη. Δεν είναι απλώς διήγηση γεγονότων, αλλά κομμάτια ενός τραυματισμένου ψυχισμού που επιστρέφουν σταδιακά στην επιφάνεια. Ο σκηνοθέτης διατηρεί την ομηρική μη γραμμική δομή, αλλά μετατρέπει την κλασική αναδρομή σε μια διαδικασία σταδιακής ανάκτησης της μνήμης. Με αυτό τον τρόπο δημιουργεί μια πρωτότυπη αφηγηματική γραμμή χωρίς άμεση διηγηματική συνέχεια αλλά με συνεχείς κινήσεις προς τα εμπρός και προς τα πίσω του χρόνου, με λοξοδρομήσεις, πισωγυρίσματα και ζιγκ ζαγκ. 
Ο πολύ καλός σεναριογράφος-σκηνοθέτης Κρ.Νόλαν δεν κάνει μια ριζικά νολανική αποδόμηση της «Οδύσσειας», αντίθετα μοιάζει να εκσυγχρονίζει, να εκμοντερνίζει την ομηρική αφηγηματική δομή λόγω της κινηματογραφικής κατασκευής, διατηρώντας τον πυρήνα της, αλλά προσαρμόζοντάς την στις δυνατότητες του κινηματογράφου, αντικαθιστά την προφορική αφήγηση με οπτικές αναδρομές, καταργεί τη Ναυσικά στο νησί των Φαιάκων ως αφηγηματικό πλαίσιο και διαχέει τις αναμνήσεις σε όλη τη διάρκεια της ταινίας. Επίσης μετατρέπει την Κίρκη από βασίλισσα σε αγρότισσα, άγνωστο γιατί.  
Τα πιο περίπλοκα από αφηγηματική άποψη, φιλμ του Νόλαν, είναι τα Οπενχάιμερ (2023), Οδύσσεια (2025), Interstellar (2014),  Memento (2000), Inception (2010) και Tenet (2020). Εμπεριέχουν χρονικά και αφηγηματικά άλματα μπρος πίσω,  αλλαγή οπτικής γωνίας, πολλά επίπεδα στα οποία κινείται η διήγηση και τα νοήματα και  πολύ περίτεχνη και πολυσύνθετη ανέλιξη της ιστορίας. Ξέρουμε βέβαια πως ο Νόλαν έχει σκηνοθετήσει και φιλμ πιο γραμμικά και με λιγότερα επίπεδα, όπως  τον Σκοτεινό ιππότη (2008), τη Δουνκέρκη ( 2017), The prestige (2006) και το Μπάτμαν: Η αρχή (2005).
Η Οδύσσεια είναι θεαματική, δραματική και  καλοφτιαγμένη, με επιδέξια πλανοθεσία και σκηνοθεσία του Κρίστοφερ Νόλαν. Μια κινηματογραφική χολυγουντιανή τρίωρη ταινία – και λίγο κουραστική εξαιτίας της μεγάλης διάρκειάς της – είναι κάτι εντελώς διαφορετικό από το ομηρικό έπος των 12.100 στίχων... Οι φοβικοί, μάλλον εθνικιστές  πατριδολάτρες κι αρχαιολάτρες , επειδή δεν χωράνε όλα στο τρίωρο φιλμ του Κρίστοφερ Νόλαν, θα προτιμούσαν μια "σειρά", μα και αυτές έχουν διαφορετικές, οπτικοακουστικές και κινηματογραφικές-αφηγηματικές προδιαγραφές από ένα αρχαίο ποιητικό έπος... Μη μπερδεύουμε τη βούρτσα με την π…α! 
Σημαντικό τεχνικό επίτευγμα του φιλμ είναι το φορμά 100% IMAX 70mm. Είναι η πρώτη αφηγηματική ταινία στην ιστορία του κινηματογράφου που γυρίστηκε εξολοκλήρου (στο 100% της διάρκειάς της) με κάμερες IMAX 70mm, χωρίς ψηφιακές κάμερες. Η χρήση του κάδρου: Ο Νόλαν και ο διευθυντής φωτογραφίας Χόιτε βαν Χόιτεμα χρησιμοποιούν το τεράστιο, κατακόρυφο IMAX κάδρο όχι απλώς για το υπερθέαμα, αλλά για να εγκλωβίσουν τον Οδυσσέα (Ματ Ντέιμον) ανάμεσα στον αχανή ουρανό και την αδυσώπητη θάλασσα, τονίζοντας την απομόνωσή του. 
Ποια είναι η διαχείριση του χρόνου και μοντάζ; Ο μυθολογικός και υποκειμενικός Χρόνος: Αν και η αφήγηση είναι κάπως πιο βατή, πιο προσιτή από το Memento ή το Tenet, ο Νόλαν παίζει με την αντίληψη του χρόνου. Τα 10 χρόνια της περιπλάνησης αποδίδονται μέσα από ένα ελλειπτικό, πυρετώδες μοντάζ που αντανακλά την ψυχολογική αποδιοργάνωση και το μετατραυματικό στρες του ήρωα. 
Η παράλληλη δράση: Η σκηνοθεσία χρησιμοποιεί το χαρακτηριστικό παράλληλο μοντάζ του Νόλαν, συνδέοντας τις θαλάσσιες κακουχίες του Οδυσσέα με την αυξανόμενη πολιτική και ψυχολογική πίεση που δέχεται η Πηνελόπη (Αν Χάθαγουεϊ) στην Ιθάκη από τους μνηστήρες. 
Οι παραθαλάσσιες και φυσικές τοποθεσίες της ταινίας The Odyssey του Κρίστοφερ Νόλαν επιλέχθηκαν σκόπιμα για να αποδώσουν την άγρια, πρωτόγονη ομορφιά της Μεσογείου και του ταξιδιού του Οδυσσέα. Ο σκηνοθέτης απέφυγε τα ψηφιακά εφέ (CGI), αποτυπώνοντας τα παράλια με κάμερες IMAX 70mm σε ορισμένες τοποθεσίες. Η Μεσσηνία είναι το επίκεντρο των παραλιών. Η νότια Πελοπόννησος αποτέλεσε τον βασικό κορμό για τις παράκτιες σκηνές της ταινίας: Παραλία Βοϊδοκοιλιά. Κάστρο Μεθώνης. Νησί Φαβινιάνα (Σικελία). Το μικρό αυτό νησί των Αιγάδων νήσων, στα ανοικτά της Σικελίας, επιλέχθηκε από την παραγωγή επειδή υποτίθεται πως ταυτίζεται με το «νησί των κατσικών» που περιγράφει ο Όμηρος στην Οδύσσεια. Οι απόκρημνες, βραχώδεις ακτές του και τα τυρκουάζ νερά του προσέφεραν το ιδανικό σκηνικό για την απομόνωση των συντρόφων. Η παραγωγή εκμεταλλεύτηκε την ακτογραμμή του Ατλαντικού στο Μαρόκο: Στις ανοιχτές αμμουδιές της Εσαουίρα του Μαρόκου κινηματογραφήθηκαν οι παράλιες σκηνές της Τροίας, συμπεριλαμβανομένης της ανακάλυψης του Δούρειου Ίππου από τους Τρώες. Οι ερημικές, άγριες παραλίες της Ντάχλα, εκεί που η έρημος συναντά τον ωκεανό, έδωσαν την αίσθηση του απόκοσμου και του ατελείωτου χαμένου χρόνου στη θάλασσα. 

Οι άλλες ταινίες του Νόλαν
Η φιλμογραφία ταινιών μεγάλου μήκους του σημαντικού, Βρετανού σκηνοθέτη, Κρίστοφερ Νόλαν περιλαμβάνει τα φιλμ Following (1998), Memento (2000), Insomnia (2002),  Batman Begins (2005), The Prestige (2006), Ο Σκοτεινός Ιππότης (2008), Inception (2010), The Dark Knight Rises (2012), Interstellar (2014), Δουνκέρκη (2017). 
Το Tenet του μεγαλεπήβολου, ταχυδακτυλουργού σκηνοθέτη, Κρίστοφερ Νόλαν, που κυκλοφόρησε το 2020, πρώτα στην Ευρώπη λόγω των κλειστών αιθουσών στις ΗΠΑ εξαιτίας του κορονοϊού, κυμαίνεται νοηματικά και αισθητικά μεταξύ του Memento (2000), του Inception (2010) και του Interstellar (2014). 
Το Memento ήταν πραγματικά πρωτότυπο και ρηξικέλευθο από αφηγηματικής και μυθοπλαστικής πλευράς. Το The prestige (2006) διηγήθηκε δυναμικά και πειστικά τη μάχη δύο επιδέξιων ταχυδακτυλουργών (σαν τον Νόλαν, θα προσέθετα). Όμως, το εντυπωσιακό και πολυσύνθετο Inception απετέλεσε την καλλιτεχνική έκρηξη στην καριέρα του πολυπράγμονα σκηνοθέτη, ένα θεαματικό, ψυχολογικό και νοητικό παιχνίδι μεταξύ ονείρου, πραγματικότητας, υποσυνείδητου, χειραγώγησης της συνείδησης, (ψευδο)επιστημονικών ανακαλύψεων, εφιάλτη, επιστημονικής φαντασίας και δυστοπικού, τεχνοκρατούμενου μέλλοντος. 
Το μαγευτικό, πιο συναισθηματικό φιλμ  Interstellar, καθαρής επιστημονικής φαντασίας, συγκινεί τον θεατή μέσω της εξιστόρησης της χαμένης, κατεστραμμένης σχέσης πατέρα – κόρης, δυο αστροφυσικών που ερευνούν στο διάστημα (ο πατέρας χάνεται σ' αυτό και η αγαπημένη του κόρη τον αναζητάει αδιάκοπα). 
Βέβαια ο Κρίστοφερ Νόλαν έκανε και άλλα καλά φιλμ, όπως το προσωπικό, καλλιτεχνικό πολεμικό φιλμ  Δουνκέρκη (2017) που υιοθετεί μια ιδιόμορφη, πρωτότυπη αισθητική· το καθηλωτικό Insomnia (2002)· και την ψυχολογική/ψυχογραφική ανανέωση και νέα ερμηνεία του μύθου του Μπάτμαν, σε τριλογία (Μπάτμαν: Η αρχή, 2005, Σκοτεινός ιππότης, 2008, και Ο σκοτεινός ιππότης: Η επιστροφή, 2012).
O Νόλαν είναι ένας Βρετανός δημιουργός που ασχολείται συστηματικά, όπως όλοι οι auteurs, ακόμη και του “ευπώλητου”, εμπορικού φιλμ, με ορισμένες σταθερές ή εμμονές του: Τον χρόνο και τη διαχείρισή του, την επιστημονική φαντασία και τις ενδεχόμενες, μελλοντικές επιστημονικές ανακαλύψεις, την αναδιάταξη της συνείδησης μέσω διαφόρων (εξωτερικών) ερεθισμάτων, την εργασία του υποσυνείδητου, τις αυστηρές ή αυταρχικές κοινωνίες μπολιασμένες με μπόλικη τεχνολογία/τεχνοκρατία, την επεξεργασία του φιλμικού χωροχρόνου, την περιπέτεια, τη δράση και την αστυνομική πλοκή. 

Το Tenet είναι ένα φιλόδοξο, εγκεφαλικό κι επικό, bigger than life, κατασκοπικό φιλμ επιστημονικής φαντασίας, το οποίο προσελκύει ως project και ως παραγωγή, ως εικόνα, ως θέαμα, ως δράση, περιπέτεια και σασπένς, ως μοντάζ και ρυθμός. Μαγνητίζει ως ιδέα, ως concept, δηλαδή ως ταινία με μυστήρια, γρίφους, μπερδεμένα παζλ και μπόλικη φαντασία, με παιχνίδια με παράλληλα σύμπαντα και με τον χωροχρόνο που ξετυλίγεται μπρος-πίσω και παράλληλα με τους ήρωες (ακόμη και στο ίδιο πλάνο), ως λαβυρινθώδης και ιλιγγιώδης, μυθοπλαστική σύλληψη επιστημονικής φαντασίας, αν και δυσνόητη από αφηγηματική και “επιστημονική”, δηλαδή ψευδοεπιστημονική σκοπιά. Όμως δεν κατανοήσαμε όλους τους μαιάνδρους της ιστορίας, όλα τα ζιγκ ζαγκ της μυθοπλασίας και της ομιχλώδους πλοκής... Αυτό δεν μας πείραξε πολύ. Τι να πρωτοκαταλάβεις από μια καταιγίδα εναλλαγών και στροφών μιας φανταστικής ιστορίας sci-fi; Δεν μπορέσαμε, βέβαια, να επεξηγήσουμε πλήρως την περίπλοκη ίντριγκα και τα "επιστημονικά" ευρήματα ή τεχνάσματα. Κάτι που επίσης δεν καταλάβαμε καλά είναι πώς μπορεί να γίνει μεγάλη εμπορική επιτυχία, κάτι που επιδιώκουν οι παραγωγοί και ο σκηνοθέτης, μια τόσο μπερδεμένη ιστορία δυόμιση ωρών. Μερικοί την χαρακτήρισαν, αναφορικά τουλάχιστον με ορισμένες στιγμές της, πομπώδη και φλύαρη, υπερβολικά αυστηρά όμως, διότι απλά η γοητεία της δεν εκλείπει ποτέ. Αν το Tenet λειτούργησε ως blockbuster, αυτό σημαίνει πως ο σημερινός μέσος θεατής που θέλει να ψυχαγωγηθεί έχει αλλάξει. Ίσως αυτό τεκμαίρεται και από το ότι οι τηλεοπτικές σειρές, στις ιντερνετικές πλατφόρμες, είναι συχνά απαιτητικές και ποιοτικές.

Η μεγαλεπήβολη βιογραφία Οπενχάιμερ, που ο Κρίστοφερ Νόλαν σκηνοθέτησε το 2023 είναι φιλμ που περικλείει, σίγουρα, τεράστια εργασία μέχρι να ολοκληρωθεί, εργασία σεναριακή, εικονοπλαστική, σκηνοθετική, αφηγηματική και μονταζική. Ο Κρίστοφερ Νόλαν επιτελεί μια λεπτομερειακή, επίπονη κι επίμονη, μεγάλη σε ποσότητα και ποιότητα, λεπτοφτιαγμένη κινηματογραφική δουλειά, μορφική, τεχνική, σεναριακή, διηγηματική και σημασιολογική. Το φιλμ εντυπωσιάζει, καταπλήσσει, θαμπώνει και προκαλεί ενδιαφέρον, ανησυχία, φόβο και δέος. Πάνω στον λεπτομερή αφηγηματικό σκελετό της ιστορίας του Οπενχάιμερ, ο Νόλαν κεντά ένα φιλμ αισθητικά, νοηματικά, φιλοσοφικά και  πολιτικά υπερεπεξεργασμένο…