(κείμενο: Βασίλης Κρουστάλλης)

Μια μικρή επανεκτίμηση μιας Αμερικανίδας ηθοποιού κάπως παραγνωρισμένης, αν και με Όσκαρ.
Λίγα λόγια για την Sandy Dennis του ‘Who’s Afraid of Virginia Woolf’ των Edward Albee και Mike Nichols (1966, Όσκαρ β’ γυναικείου ρόλου).
Κέρδισε Όσκαρ μόλις για την δεύτερη ταινία της, αλλά οι κριτικές από την αρχή της καριέρας της μιλούσαν για ‘μανιέρα’ (ή μήπως δεν μπορούσαν να κατανοήσουν ότι οι εύθραυστες γυναίκες ηρωίδες που έπαιζε δεν μπορούσαν να αντιδράσουν διαφορετικά;)

Η Sandy Dennis (27 Απριλίου 1937 -2 Μαρτίου 1992) από την Νεμπράσκα πήγε στην Νέα Υόρκη και στην σχολή του Herbert Berghof, αλλά και στο περίφημο Actors Studio, έχοντας δει 15 φορές στο θέατρο την Julie Harris και το ‘The Member of the Wedding’ (ταινία και το 1952). Βγήκε για πρώτη φορά στο Broadway από τον Elia Kazan (το 1957 στο έργο του William Inge, ‘The Dark at the Top of the Stairs’). Κατά σύμπτωση (ή μάλλον όχι τόσο σύμπτωση) ο πρώτος, μικρός, ρόλος της στο σινεμά ήταν πάλι με τον Kazan -και σε σενάριο του William Inge: το ‘Splendor in the Grass’ (1961), δίπλα στους Warren Beatty και Natalie Wood.
Μέχρι τότε βέβαια είχε προλάβει να πάρει 2 Tony στο Broadway με τα έργα ‘A Thousand Clowns’ (1962-63) και ‘Any Wednesday’ (1964-66). Επίσης ακούει για πρώτη φορά πολύ καλές και πολύ κακές κριτικές.

Let me tell you something about Sandy Dennis. There should be one in every home 
- Walter Kerr, New York Herald Tribune, 1962

Entirely too mannered in her delivery 
- Michael Smith, The Village Voice, 1959 (για τον ρόλο της ως Anne Frank)

Το rollercoaster των καλών και κακών κριτικών θα την ακολουθήσει παντού. Ο Strasberg την κατηγορεί ότι καταστρέφει τις ‘Τρεις Αδελφές’ του Checkov με τις χειρονομίες και τις εκφράσεις της (η Dennis παίζει την Irina), ενώ ακριβώς αυτή η μανιέρα της δίνει τον ρόλο της νευρωτικής Honey στην κινηματογραφική εκδοχή του ‘Who’s Afraid of Virginia Woolf’ του Edward Albee (και τον Mike Nichols στην πρώτη του κινηματογραφική σκηνοθεσία)

Τελειοποιώντας την μανιέρα: Who’s Afraid of Virginia Woolf (1966)
Αλήθεια και φαντασίωση (truth & illusion). Αυτό είναι το δίπολο που χαρακτηρίζει το περιεχόμενο του έργου του Albee (οι χαρακτήρες του το λένε ξεκάθαρα). Και είναι το δίπολο που θα υιοθετήσει η Sandy Dennis όχι μόνο στην συγκεκριμένη ταινία, αλλά στο σύνολο της καριέρας της στα εκφραστικά της μέσα, χωρίς να δίνει προτεραιότητα μόνο στο ένα ή μόνο στο άλλο (αλλά κάπου στο κουήρ τους ενδιάμεσο).
Αυτό που θα κάνει η Sandy Dennis στην ταινία είναι ανάμεσα σε άλλα:
    • να πηγαινοέρχεται από την μία έκφραση στην άλλη μέσα στην ίδια πρόταση
    • να τραυλίζει και να ξαναρχίζει την πρόταση από την αρχή
    • να παίζει με τα μαλλιά της και να ανοιγοκλείνει το στόμα της από έκπληξη
    • να δείχνει με το δάχτυλό της
    • να κινείται χωρίς συντονισμό
Όλα τα παραπάνω θα μπορούσες να τα αποδώσεις σε ερασιτεχνικό παίξιμο (έχουμε μάθει το ‘σοβαρό’ παίξιμο να είναι αδιόρατο). Η Pauline Kael περιέγραψε το παίξιμό της ως ‘παίξιμο oπισθορρινικής καταρροής’ (“Ms. Dennis has made an acting style of postnasal drip”).  Η ίδια η Dennis θα πει (Sweeney 1981) ότι η υποκριτική είναι η τέχνη του να ξεπερνάς τον φόβο ότι θα φανείς ανόητος/η. Πάντως, το γεγονός ότι στην ταινία όλες οι μανιερίστικες κινήσεις γίνονται από ένα άτομο που ξέρει να παίζει πιο διακριτικά όταν απαιτείται (θα φανεί στην υπόλοιπη φιλμογραφία της) αλλά παρόλα αυτά επιλέγει την υπερβολή, κάτι λέει και για τον ίδιο τον ρόλο, στο πρόθυρα της νευρικής κρίσης.

Η χρυσή πενταετία  (1966-1970)
Η Sandy Dennis είναι αρκετά επιλεκτική στις μεταγενέστερες επιλογές της -οι ρόλοι της δείχνουν ότι παίζει μόνο αυτό που θέλει να παίξει. Αυτό συμβαίνει στην διασκευή της νουβέλας του Εραστή της Λαίδης Τσάτερλι, D.H. Lawrence, The Fox (1922). Η λογοτεχνική Βρετανία γίνεται κινηματογραφικός Καναδάς, στην ομώνυμη ταινία από τον αμερικανό Mark Rydell (The Rose, On Golden Pond). Μια αλεπού ταλαιπωρεί τη φάρμα δύο γυναικών, της Jill (Sandy Dennis) και της Ellen (η Βρετανή Anne Heywood). Η άφιξη ενός άνδρα-αλεπού (Keir Dullea) θα διαταράξει την ισορροπία ανάμεσα στις δύο γυναίκες.
Μια καλή προσέγγιση των γυναικείων χαρακτήρων (εδώ και με την σαγηνευτική, υποψήφια για Όσκαρ, μουσική του Lalo Schifrin). Στην ταινία η κουήρ σχέση των γυναικών γίνεται ακόμη πιο αναπαραστάσιμη -είμαστε στο τέλος της δεκαετίας του 1960, και το περίφημο φιλί ανάμεσα στις δύο γυναίκες θα γίνει το νο. 1 μαρκετίστικο στοιχείο της ταινίας (για προφανείς ηδονοβλεπτικούς λόγους).
Φυσικά, τo υπερδραματικό τέλος (που υπάρχει και στην νουβέλα) μάλλον ενοχοποιεί την κουήρ ταυτότητα παρά την ενθαρρύνει (ο Vito Russo στο μνημειώδες βιβλίο The Celluloid Closet του 1981 θα το γράψει ξεκάθαρα). Αν και στην διάρκεια της ταινίας, η σχέση των δύο γυναικών είναι ισχυρή. Και ο χαρακτήρας της Sandy Dennis, παρότι αναλαμβάνει δουλειές παραδοσιακά ‘δοσμένες’ στο γυναικείο φύλο, από την άλλη θα υπερασπιστεί και την σχέση των δύο γυναικών (“There’s no room here for a married couple”) -γνωρίζοντας καλά την ταυτότητά της, σε αντίθεση με τον χαρακτήρα της Ellen (Heywood).
Και στις επόμενες ταινίες της  η Sandy Dennis υποδύεται χαρακτήρες που δεν χρειάζονται την υποστήριξη ενός άνδρα για να υπάρξουν. Μάλλον το αντίθετο συμβαίνει.
Στο κοινωνικό εκπαιδευτικό δράμα του Robert Mulligan, ‘Up the Down Staircase’ (1967, βασισμένο στο μυθιστόρημα της Bel Kaufman - παραγωγή Alan J. Pakula), η Sandy Dennis είναι η ανύπαντρη δασκάλα σε αμερικανικό δημόσιο κακόφημο σχολείο. Θα χρειαστεί να αποκρούσει προκλήσεις (και ερωτικές) μαθητών, και η ίδια θα απογοητευτεί όταν τα δικά της ερωτικά καλέσματα (η ίδια παίρνει την πρωτοβουλία) σε συναδέλφους μένουν αναπάντητα. Η ερμηνεία της είναι εδώ (βραβείο ερμηνείας στο φεστιβάλ Μόσχας 1967) σταθερά δομημένη σε ένα ρεαλιστικό μοτίβο, χωρίς πολλά λεκτικά πισωγυρίσματα -σε αντίστιξη με την κακοφωνία κυρίως της διεύθυνσης και διαχείρισης του σχολείου.
Ως Sara Deever στην αισθηματική ταινία ‘Sweet November’ (1968, Herman Raucher - η ταινία έγινε remake με Charlize Theron & Keanu Reeves το 2001) είναι η τολμηρή νέα γυναίκα που προσφέρει σεξ και συντροφικότητα σε διαφορετικό άνδρα παρτενέρ ανά μήνα (αλλά όχι ρομάντσο) -και είναι πλήρως πιστευτή. Επίσης, έχει και ικανότητες ερασιτέχνη υδραυλικού, και τις εξασκεί στα διαμερίσματα που ενοικιάζει, ενδυόμενη παραδοσιακούς ανδρικούς ρόλους.
Στην πρώτη συνεργασία της με τον Robert Altman και το ψυχολογικό θρίλερ ‘That Cold Day in the Park’ (1969), θα την δούμε ως ανύπαντρη, στερημένη σεξουαλικά γυναίκα (με τον απαραίτητο κώτσο πίσω στα μαλλιά) να έχει το πάνω χέρι σε μια εντέλει κακοποιητική σχέση - υστερόγραφο, δεν τραυλίζει. (Γενικότερα, όταν η γυναικεία φύση γίνεται περισσότερο ορατή και δυναμική, γίνεται και επικίνδυνη στα σενάρια των ταινιών).
Δοκιμάζοντας Νeil Simon, είναι απολαυστικά ‘motherless’ (χαιρετά τα παιδιά της στο πρώτο πλάνο της ταινίας στο ‘Out-of-Towners’ (1970, Arthur Hiller). Η ταινία δοκιμάζει τις αντοχές ενός ζευγαριού που επισκέπτεται την πολύβουη και απρόβλεπτη Νέα Υόρκη για επαγγελματικούς λόγους. Βέβαια εκεί η ίδια λειτουργεί (ιδιαίτερα στο πρώτο μέρος) ως κατευνάστρια των διαθέσεων του νευρωτικού Jack Lemmon -πριν απασφαλίσει από την σκηνή του πάρκου (Central Park της Νέας Υόρκης) και μετά.

Θεματικοί άξονες: Παιδιά & εγκυμοσύνη
Το θέμα της εγκυμοσύνης έρχεται και επανέρχεται στις ταινίες της Sandy Dennis ως ζήτημα που χαλά την παραδοσιακή ετεροκανονική ρητορική περί οικογένειας. Από την ‘υστερική εγκυμοσύνη’ της ηρωίδας Honey στην Virginia Woolf στην ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη (στην πρώτη κιόλας ερωτική εμπειρία) στην ταινία ‘A Touch of Love’ (Thank You All Very Much, 1969, σκηνοθεσία: Waris Hussein). Ιδιαίτερα στην τελευταία ταινία (βασισμένη στο μυθιστόρημα ‘The Millstone’ της Margaret Drabble), ο χαρακτήρας της μορφωμένης Rosamund Stacey στην αρχή απεχθάνεται την κατάσταση που έχει βρεθεί. Σταδιακά, η στάση της θα μετατραπεί σε υπεράσπιση των επιλογών της και φροντίδα για το παιδί. Σε πρώτη εντύπωση, αυτό φαίνεται αρκετά συντηρητικό για την εποχή της σεξουαλικής απελευθέρωσης. Ωστόσο, η Dennis (με αρκετό ήρεμο πείσμα στην ερμηνεία της) θα αποφασίσει να μεγαλώσει το παιδί χωρίς τον φυσικό του πατέρα, συγκατοικώντας με μια φίλη της σε μια διαφορετική μορφή οικογένειας.  
Το μοναδικό εύρημα της φαντασιωτικής εγκυμοσύνης με πατέρα τον James Dean (πάλι επανέρχεται το δίπολο αλήθεια και ψευδαίσθηση) εμφανίζεται στο ‘Come Back to the 5 and Dine, Jimmy Dean, Jimmy Dean’ (1982, Robert Altman, βασισμένο στο θεατρικό του Ed Graczyk). Ο συγκεκριμένος ρόλος που η Dennis τον πρωτοέπαιξε στο θέατρο -και μεταφέρθηκε αυτούσιος από τον Altman στο σινεμά, συνοδεύεται στο καστ από τις Cher, Karen Black, Sudie Bond, Kathy Bates, Frank Patton. Η έννοια της ερωτικής έλξης που ασκούν οι σταρ του σινεμά εδώ μεταλαμπαδεύεται σε μια υπερβατολογική εγκυμοσύνη, με αμυδρή συνάφεια με την πραγματικότητα. (Ενώ η πεζή αλήθεια είναι πολύ διαφορετική -και έχει το δικό της ενδιαφέρον). 
Οι ηρωίδες της Sandy Dennis εντέλει τεντώνουν τον εννοιολογικό ιστό του τι σημαίνει μητρότητα και πόσο αυτή πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο διαπραγμάτευσης (τι σημαίνει αληθινή μητέρα) προτού /εφόσον εντέλει την οικειοποιηθεί.

Τελευταίοι ρόλοι & προσωπική ζωή
Ο  πιο σημαντικός ρόλος των τελευταιών ετών (παρότι μόνο 3 σκηνές) της Sandy Dennis θα είναι δίπλα στην Gena Rowlands το 1988 ως γυναίκα που διεκδικεί τον άνδρα της στο ‘Another Woman’ του Woody Allen. Η Sandy Dennis ως παιδική φίλη της πρωταγωνίστριας θα διεκδικήσει το χαμένο έδαφος που θεωρεί ότι δεν της δόθηκε στη νεανική ηλικία -και σε μία από τις ονειρικές σκηνές της ταινίας θα υποκαταστήσει και την πρωταγωνίστρια.
Ο τελευταίος (αρκετά σύντομος πάντως) ρόλος της θα είναι της κλασικής μητέρας που υποστηρίζει συναισθηματικά τον αστυνομικό γιο της στην ταινία του Sean Penn, ‘Indian Runner’ (1991,  η ίδια πέθανε από καρκίνο των ωοθηκών το 1992). Πίσω στην Νεμπράσκα, με τους David Morse και Viggo Mortensen στους πρωταγωνιστικούς ρόλους ως δύο αδέλφια με πολύ διαφορετικές προοπτικές.
Στην προσωπική της ζωή η Dennis δεν παντρεύτηκε ποτέ (παρότι συμβίωσε με τον τζαζίστα Gerry Mulligan και τον Eric Roberts), ενώ τα τελευταία χρόνια οι μαρτυρίες  -και έμμεσα από την ίδια- δείχνουν ότι ήταν κουήρ άτομο, έχοντας ερωτικές/ συναισθηματικές σχέσεις και με γυναίκες (Hadleigh 2016, Shelley 2014). Αγαπώντας τρελά τα κατοικίδια και τις γάτες (την περίοδο πριν πεθάνει, η Dennis ζούσε με τρεις σκύλους και 29 γάτες), η Sandy Dennis είναι ένα παραγνωρισμένο κεφάλαιο στο Αμερικανικό σινεμά.
Ευτυχώς  πρόλαβε να καταγράψει την δική της περσόνα σε αντίστοιχες κινηματογραφικές ηρωίδες. Γυναικείοι χαρακτήρες που έχουν ιδανικά και πρόγραμμα, αν και όχι απαραίτητα αυτό που τους ζητείται (Up the Down Staircase), γνωρίζουν να υπερασπίζονται τον διαφορετικό τρόπο ζωής τους (The Fox, A Touch of Love) και, όταν είναι παντρεμένες, έχουν το δικαίωμα να ζητούν περισσότερα από τον σύντροφό τους -με τον εκκεντρικό τρόπο τους (Virginia Woolf, Out of Towners). Τα διαφορετικά γυναικεία πρότυπα, που δεν συμβαδίζουν με το καθιερωμένο πρότυπο οικογένειας και ρόλων απαιτούν και διαφορετικά εκφραστικά μέσα παιξίματος. Κι η Sandy Dennis είχε τον τρόπο να τα κάνει ευδιάκριτα. 
 
Πηγές
Hadleigh, Bose. Hollywood Lesbians: From Garbo to Foster. Riverdale Avenue Books, 2016.
Russo, Vito. The Celluloid Closet: Homosexuality in the Movies. Harper & Row, 1981.
Shelley, Peter. Sandy Dennis, The Life and Films. McFarland & Company, 2014.
Sweeney, Louise. “Sandy Dennis; THE TALENT SHOWS, THE CATS DON’T”, The Christian Science Monitor, 20 August 1981, URL: https://www.csmonitor.com/1981/0820/082058.html  

(Η δημοσίευση αποτελεί επεξεργασμένη αναδημοσίευση από τον ιστότοπο ‘Οι Φίλοι της Ντόροθι”, 24/3/2026, https://friendsofdorothygr.substack.com )