Σινεφίλια [Cinephilia.Gr] - Φώτος Λαμπρινός: Ερευνώντας την Ιστορία

Φώτος Λαμπρινός: Ερευνώντας την Ιστορία

Πραγματικά δεν θα ήταν υπερβολή, εάν χαρακτηρίζαμε τον Φώτο Λαμπρινό έναν από τους σπουδαιότερους κινηματογραφιστές – θεματοφύλακες της ιστορικής μνήμης της Ελλάδας. Σημαντικός ερευνητής αρχειακού υλικού, αντικειμενικός, ανθρώπινος, χωρίς αφορισμούς και δημαγωγίες, στην πολυετή σκηνοθετική του πορεία έχει φωτίσει σπουδαία ιστορικά γεγονότα της χώρας, αμφιλεγόμενες προσωπικότητες που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στο πολιτικό σκηνικό, αλλά και τις ζωές Ελλήνων και ξένων πρωτοπόρων δημιουργών, την ιστορία του κινηματογράφου, στιγμές από την καθημερινότητα απλών ανθρώπων.
Ο Φώτος Λαμπρινός σπούδασε κινηματογράφο στο Ινστιτούτο Κινηματογραφίας της Μόσχας (1965 – 1970) και παρακολούθησε το εργαστήρι του Μιχαήλ Ρομμ. Πρωτοεργάστηκε ως σκηνοθέτης στο κρατικό ραδιόφωνο, σκηνοθετώντας πολλά θεατρικά έργα κλασσικού ρεπερτορίου. Το 1958 ανέβασε για πρώτη φορά στην Ελλάδα έργο του Ιονέσκο, συγκεκριμένα Το μάθημα, με τη θεατρική ομάδα του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών, ενώ από το 1961 και για δύο χρόνια εργάστηκε ως βοηθός σκηνοθέτης και σκηνοθέτης στο θίασο Δημήτρη Χόρν. Από το 1963 στράφηκε στον κινηματογράφο, ασχολούμενος, κατά κύριο λόγο, με το ντοκιμαντέρ. Οι ταινίες τεκμηρίωσης που δημιούργησε ο Φώτος Λαμπρινός στα σαράντα και πλεόν χρόνια αδιάλειπτης παρουσίας του, ξεπερνούν τις 25, ενώ στον τομέα των ταινιών μυθοπλασίας έδωσε, το 1987, δείγμα γραφής με το Δοξόμπους.

Πέρα από το πλούσιο κινηματογραφικό του έργο ο Φώτος Λαμπρινός είναι ένας από τους σπουδαιότερους ερευνητές αρχειακού υλικού στην Ελλάδα, την Ευρώπη και τις ΗΠΑ. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι την περίοδο 1968-1969 ερεύνησε τα κινηματογραφικά αρχεία της πρώην ΕΣΣΔ αναζητώντας υλικό που να αφορά στην Ελλάδα. Από το 1971 και για δύο χρόνια συνεργάστηκε με τον Κώστα Γαβρά και τον ιστορικό Νίκο Σβορώνο ερευνώντας ενδελεχώς 22 κρατικά και ιδιωτικά κινηματογραφικά αρχεία της Ευρώπης και των ΗΠΑ, με στόχο την αναλυτική καταγραφή των στοιχείων που αφορούν στην Ελλάδα από το 1911 έως το 1971. Το φθινόπωρο του 1997 άρχισε να οργανώνει το πρώτο χρηστικό αρχείο παλαιών Επικαίρων στη χώρα μας (το οποίο λειτουργεί από τον Μάρτιου του 2000 στο πλαίσιο του Ιστορικού Αρχείου του Υπουργείου Εξωτερικών), ενώ το 2007-2008 συνεργάστηκε με το Εθνικό Οπτικοακουστικό Αρχείο για την τεκμηρίωση παλαιών κινηματογραφικών Επικαίρων αλλά και τη συγγραφή μίας “Ιστορίας των Ελληνικών Κινηματογραφικών Επικαίρων". Επιπλέον ο Φώτος Λαμπρινός έχει συνεισφέρει στην κρατική κινηματογραφική πολιτική, είτε ως ιδρυτικό μέλος του Δ.Σ. της Εταιρείας Ελλήνων Σκηνοθετών, είτε ως σύμβουλος ή υπεύθυνος αρκετών επιτροπών του Ελληνικού Κέντρου Κινηματογράφου, της ΕΡΤ, του υπουργείου Πολιτισμού.
Ξεκινώντας από το πρώτο του ντοκιμαντέρ, 100 ώρες του Μάη (1964) και φτάνοντας στην τελευταία του δουλειά, το Καπετάν Κεμάλ, ο σύντροφος (2008), ο Φώτος Λαμπρινός είναι ένας σκηνοθέτης πολιτικοποιημένος και ταυτόχρονα αντικειμενικός που φωτίζει πρόσωπα και γεγονότα που καθορισαν το πολιτικό σκηνικό της ταραγμένης Ελλάδας. Στις 100 ώρες του Μάη μεταφερόμαστε στο Μάη του 1963 και συγκεκριμένα σε νοσοκομείο της Θεσσαλονίκης όπου βρίσκεται θανάσιμα τραυματισμένος ο βουλευτής της Αριστεράς Γρηγόρης Λαμπράκης, γεγονός που σηματοδοτεί την εξέγερση των Αθηναίων – με αφορμή την κηδεία του Γρηγόρη Λαμπράκη – εναντίον του παρακράτους που οργάνωσε το έγκλημα.

Ο Φώτος Λαμπρινός στην πλειονότητα των έργων του καταγράφει με προσήλωση τα στοιχεία που προκύπτουν από τα Επίκαιρα της εποχής. Στο Επισκεφθείτε την Ελλάδα (1969) ωστόσο, επιλέγει να κάνει ένα ειρωνικό σχόλιο που διακωμωδεί τραγικές στιγμές της πρόσφατης ιστορίας μας και συγκεκριμένα από την περίοδο της Δικτατορίας του Μεταξά (1936 – 1941) μέχρι τη Χούντα (1967 – 1974) με πρόσχημα την ελληνολατρεία όλων όσοι κατά καιρούς επισκέφθηκαν τη χώρα μας εκείνη την εποχή.
Στο Πανόραμα του Αιώνα (1ο επεισόδιο) (1984), όπου ξετυλίγεται η εικόνα της Ελλάδας και του κόσμου από το 1895 (χρονιά που ανακαλύφθηκε ο κινηματογράφος), μέχρι την 28η Οκτωβρίου 1940 (όταν η Ελλάδα μπήκε στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο) επιστρέφει στην αποκλειστική και ασχολίαστη χρήση αρχειακού υλικού χρησιμοποιώντας κινηματογραφικά Επίκαιρα, φωτογραφίες, καρτ ποστάλ και άλλα τεκμήρια. Το Πανόραμα του Αιώνα αποτελείται από 32 ημίωρα επεισόδια.
Η Ελλάδα του Μεσοπολέμου μέσα από τρεις διαφορετικές ιστορίες πολιτικών εξελίξεων είναι το περιεχόμενο της σπονδυλωτής ταινίας Ισχύς μου η αγάπη του φακού (2005), στην οποία χρησιμοποιεί ο Φώτος Λαμπρινός αποκλειστικά αρχειακό υλικό. Η πρώτη ιστορία με τίτλο Οι περιπέτειες της Δημοκρατίας σκιαγραφεί το πορτραίτο του Γεωργίου Κονδύλη, η δεύτερη ιστορία με τίτλο Η επιστροφή των αιωνίων αντιπάλων αφηγείται το θάνατο και τη μεταφορά της σορού του Ελευθερίου Βενιζέλου από το Παρίσι στα Χανιά και συγχρόνως τη μετακομιδή των οστών της βασιλικής οικογενείας από τη Φλωρεντία στο Τατόϊ, ενώ στην τρίτη ιστορία Αυτή τη στολή να την τιμήσεις παρουσιάζεται η ένστολη Ελλάδα στη διάρκεια της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου.
Οι κινηματογραφικές σπουδές του Φώτου Λαμπρινού στη Μόσχα, αλλά και η σημασία της πρώην ΕΣΣΔ στο παγκόσμιο πολιτικό, κοινωνικό και ιστορικό γίγνεσθαι οδηγούν τον σκηνοθέτη στη δημιουργία του ντοκιμαντέρ Η Ομορφιά θα σώσει τον κόσμο (1992) όπου καταγράφεται η πορεία του ρώσικου κράτους από τη στιγμή του εκχριστιανισμού του (9ος αιώνας) μέχρι τη διάλυση της ΕΣΣΔ το 1991.
Ίσως το γνωστότερο ντοκιμαντέρ του Φώτου Λαμπρινου, τόσο λόγω της θεματικής του, όσο και της πορείας του στη μικρή και τη μεγάλη οθόνη είναι ο Άρης Βελουχιώτης – Το δίλημμα (1981). Με κεντρικό πρόσωπο τη μορφή του πρωτοκαπετάνιου του ΕΛΑΣ Άρη Βελουχιώτη, η ταινία αφηγείται τον αγώνα του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ κατά τη γερμανική Κατοχή και παράλληλα τη μοναχική πορεία του Βελουχιώτη μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας και την παράδοση των όπλων (Φεβρουάριος 1945) μέχρι τον τραγικό θάνατό του, τον Ιούνιο του ίδιου χρόνου. Η ταινία προβλήθηκε σε 36 αίθουσες σε όλη την Ελλάδα το 1981 κόβοντας 190.000 εισιτήρια, ενώ χρειάστηκαν περίπου 18 χρόνια μέχρι να μεταδοθεί για πρώτη φορά από την ΕΡΤ.
Στο πλαίσιο των πολιτικών προσωπογραφιών ο Φώτος Λαμπρινός στο τελευταίο του ντοκιμαντέρ Καπετάν Κεμάλ, ο σύντροφος (2008), το οποίο θα κάνει παγκόσμια πρεμιέρα στο 11ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, φωτίζει τον Μιχρί Μπελλί, γνωστή πολιτική προσωπικότητα στην Τουρκία, ο οποίος μετά τον εληνοτουρκικό πόλεμο (1919 – 1922) υπήρξε ένθερμος εθνικιστής και φανατικός εχθρός των Ελλήνων, ενώ το 1947 αποφασίζει να μεταβεί παράνομα στα ελληνικά βουνά για να πολεμήσει στον ελληνικό εμφύλιο στο πλευρό των Ελλήνων ανταρτών!

Ο φακός του Λαμπρινού δεν εστιάζει μόνο σε γνωστές προσωπικότητες. Σκηνοθέτης με πολιτικό κριτήριο, αλλά και άνθρωπος με κοινωνικές ευαισθησίες και σεβασμό στο λόγο του συνανθρώπου, στο Μόσχα, Νοέμβριος 1990 καταγράφει το συγκλονιστικό μονόλογο μιας ώριμης γυναίκας, πρώην εργάτριας που είχε ένα ατύχημα στον τόπο εργασίας και από τότε δεν μπορεί ούτε να εργαστεί, ούτε να βρει το δίκιο της ως πολίτης του σοβιετικού καθεστώτος που έχει ίσα δικαιώματα με όλους. Η αφήγηση πραγματοποιείται στην Κόκκινη Πλατεία της Μόσχας λίγο πριν από την 7η Νοεμβρίου του 1990, 73η επέτειο από τη Οκτωβριανή Επανάσταση. Η γυναίκα είναι σε πρώτο πλάνο, ενώ γύρω της ταλαιπωρημένοι ανθρώποι κάθε ηλικίας διαμαρτύρονται για τις σκληρές και άδικες συμπεριφορές του συστήματος απεναντί τους.
Τα ιστορικά γεγονότα και οι πολιτικές προσωπικότητες είναι για τον Φώτο Λαμπρινό μέρος της θεματολογίας των ντοκιμαντέρ του. Σημαντικές μορφές της τέχνης από την Ελλάδα και το εξωτερικό απασχόλησαν την κάμερα του. Αντιπροσωπευτικά δείγματα αυτών των επιλογών είναι οι δύο ταινίες που περιλαμβάνει το αφιέρωμα: Ο Πειραιάς του Γιάννη Τσαρούχη (1980) που σκιαγραφεί τα παιδικά χρόνια του ζωγράφου στο αρχοντικό της θείας του κοντά στο Πασαλιμάνι και Σεργκέϊ Παρατζάνωφ, ο εξόριστος (1990) στο οποίο ο σπουδαίος σοβιετικός σκηνοθέτης δέχθηκε, λίγους μήνες πριν πεθάνει και ενώ η κατάσταση της υγείας του δεν ήταν πλέον αναστρέψιμη, να μιλήσει μπροστά στην κάμερα του Φώτου Λαμπρινού για τη ζωή του, τις ταινίες του και τα τεκταινόμενα στην (τότε) ΕΣΣΔ εκείνη την εποχή (του Γκορμπατσώφ και της Περεστρόϊκα).
Μακριά από την πολιτική, κοντά στην μεγάλη του αγάπη την ίδια την τέχνη του σινεμά, ο Φώτος Λαμπρινός με το Γλέντι γενεθλίων ή... μια βουβή βαλκανική ιστορία (1995) ανασυνθέτει μέσω του μοντάζ την εικόνα του βαλκανικού κινηματογράφου την εποχή του βωβού (1900 – 1930) χρησιμοποιώντας και τα τρία είδη του σινεμά, δηλαδή τις ταινίες μυθοπλασίας, τα ντοκιμαντέρ (με κυρίαρχο υλικό τις ταινίες των αδελφών Μανάκια) και τα Επίκαιρα.