Θόδωρος Αγγελόπουλος
Το Λιβάδι που Δακρύζει
(σχόλια για την ταινία και όχι μόνο)

ΤΟ ΛΙΒΑΔΙ ΠΟΥ ΔΑΚΡΥΖΕΙ
Πρόκειται για τρεις ταινίες εντελώς διαφορετικές μεταξύ τους. Η πρώτη, που πιάνει το χρονικό διάστημα 1919-1953, λίγο πριν από το θάνατο του Στάλιν και εκτυλίσσεται αποκλειστικά στην Ελλάδα, έχει σχεδόν τη φόρμα της αρχαίας τραγωδίας. Η δεύτερη, που ξεκινάει το 1953 και φτάνει μέχρι το 1974, όταν τελειώνει ο πόλεμος του Βιετνάμ, είναι ένα road movie, που οδηγεί τους ήρωες σε ένα τεράστιο οδοιπορικό κάτω από τις επιταγές της Ιστορίας (Ουζμπεκιστάν, Σιβηρία, Μόσχα, σύνορα Αυστρίας με Ουγγαρία, Ιταλία, Νέα Υόρκη, Τορόντο). Και η τρίτη ταινία, η "Αδύνατη επιστροφή", που εκτυλίσσεται ολόκληρη στη σύγχρονη Νέα Υόρκη, θα είναι ένα είδος σινεμά του φανταστικού.
(...) Η Ελένη είναι το κεντρικό πρόσωπο της τριλογίας. Είναι τόσο βασική στην τριλογία όσο ήταν και η Τούλα Σταθοπούλου στην «Αναπαράσταση». Το θέμα της εξορίας δεν περνάει γενικά και αόριστα μέσα από τις περιπέτειες του ελληνισμού, περνάει μέσα από ένα γυναικείο πρόσωπο. Θα 'λεγα ότι υπάρχει κι άλλο ένα κοινό στοιχείο με την «Αναπαράσταση». Υπάρχουν κι εδώ στοιχεία τραγωδίας, υπάρχουν σαφείς αν και όχι τόσο εμφανείς αναφορές στον Θηβαϊκό Κύκλο.
Μου λένε πολύ συχνά τι νόημα έχει σε μια εποχή σαν τη σημερινή να δουλεύω με στοιχεία του παρελθόντος, να ξαναγγίζω πληγές της ιστορίας. Νομίζω ότι η γενιά μου σημαδεύτηκε πάρα πολύ από όλα αυτά τα θέματα και δεν μπορεί εύκολα να τα ξεπεράσει. Αλλωστε, όταν δουλεύουμε πάνω στην ιστορία, για το παρόν μιλάμε, με τις ευαισθησίες του σήμερα εκφραζόμαστε. Στο κάτω κάτω δεν κάνω μαθήματα ιστορίας, για την ανθρώπινη μοίρα μιλάω. Και για τη δύναμη ενός αισθήματος. Και για τη θέληση μιας γυναίκας να προσπερνάει τα πάντα με μια τρομαχτική επιμονή, που τελικά τη δικαιώνει.
(...) Δεν ξέρω τι θα γίνει στο Βερολίνο, αυτό είναι μια άλλη ιστορία. Η δεύτερη ταινία που επρόκειτο να κάνω λεγόταν και λέγεται ακόμα Το Τρίτο Φτερό. Η ταινία ξεκινά από ένα μικρό ποίημα που λέει: «μέσα στη βουή και το πλήθος μας τάραξε η σιωπή του αγγέλου. Χαμήλωσε τα φτερά ν' αγγίξει το χώμα, τη λάσπη και είπε: η μόνη ουτοπία είναι το τρίτο φτερό». Όμως, είναι μια ταινία σε 7 χώρες και 3 ηπείρους με πλήθη και ό,τι άλλο θέλετε και συνεπώς είναι πάρα πολύ δύσκολο να γυριστεί. Στο μεταξύ, σκέφτηκα μήπως μπορούσα να κινηθώ προς άλλη κατεύθυνση. Είχα ένα άλλο θέμα που αγαπούσα και που αγαπώ πολύ και που πραγματώνεται στη νεκρή ζώνη ανάμεσα στην Τουρκοκυπριακή και Ελληνοκυπριακή κοινότητα. Θα έχει πρωταγωνιστές τον Χάρβεϊ Καϊτέλ, τη Μισέλ Πφάιφερ, τον Ηλία Κοτέα, και ή τον Ντένις Χόπερ ή τον Σον Πεν. Αυτή είναι μια επόμενη σκέψη που δεν ξέρω πότε και πώς θα πραγματοποιηθεί.
(...)Το μεγαλύτερο πλάνο είναι 10 λεπτών και το μικρότερο 45 δευτερόλεπτα. Αλλά είναι καταπληκτική ευκαιρία να γυρίζει κανείς σε πλάνα σεκάνς. Δίνει την αίσθηση μιας συνολικότητας.

Η ΕΞΟΡΙΑ
Εστία δεν είναι μόνο το σπίτι αλλά κάπου όπου αισθάνεσαι ότι ισορροπείς απόλυτα και δεν είσαι ξένος. Είναι η γνωστή άποψη του Καμύ, στον «Ξένο». Είμαι πολύ κοντά σε αυτό που λέμε υπαρξιακά ερωτήματα. Ισως γιατί τα πολιτικά ερωτήματα είναι περισσότερο αναπάντητα και λιγότερο κρίσιμα. Γιατί το μεγάλο ερώτημα είναι η δυσκολία να ενταχθείς σε ένα κόσμο που μοιάζει χωρίς νόημα. Ο Μαστρογιάνι λέει στο «Μετέωρο βήμα του πελαργού»: «Περάσαμε τα σύνορα και είμαστε ακόμα εδώ. Πόσα σύνορα πρέπει να περάσουμε για να πάμε σπίτι μας»;

ΤΟ ΣΙΝΕΜΑ
Η σχέση μου με το σινεμά είναι μια σχέση που προσπαθεί να μην ξεγελάσει, να μην κοροϊδέψει με τεχνητές προσεγγίσεις. Τα πράγματα είναι κοντά και μακριά. Είναι πολύ εύκολο να ξεγελάσεις το μέσο θεατή. Το δύσκολο είναι να του πεις την αλήθεια. Το δύσκολο είναι να τον οδηγήσεις κάπου, όχι προσφέροντάς του εύκολη τροφή αλλά δημιουργώντας μια αναγωγή σε ένα ποιητικό γεγονός που από μόνο του μπορεί να είναι, για όσους το δεχτούν, ένα είδος παρηγοριάς σε ό,τι συμβαίνει. Παρηγοριά δεν είναι η εύκολη τροφή. Γι' αυτό λέω πάντα: Πιστεύω σε ένα θεατή συνένοχο. Πιστεύω σε ένα θεατή συνομιλητή. Πιστεύω σε έναν θεατή ο οποίος συλλογάται. Και συλλογάται καλά. Κι εγώ δεν θέλω την εύκολη αντιμετώπιση. Το θεωρώ ξεγέλασμα. Την εύκολη ιστορία που δεν οδηγεί πουθενά, που δεν αφήνει τίποτα. Αν πιστεύω ότι έχω κάνει κάτι, οφείλεται στους ανθρώπους από διάφορες μεριές του κόσμου που μου γράφουν. Παίρνω γράμματα απ' όλον τον κόσμο. Είναι νέοι, πολλοί από αυτούς, και έρχονται από χώρες από τις οποίες δεν θα το περίμενε κανείς, όπως από την Αμερική. Οταν μου γράφουν ότι μεγάλωσαν με τις ταινίες μου δεν μπορεί να μην αισθανθώ ότι έχει κάτι συμβεί. Γιατί δεν υπάρχει κινηματογράφος χωρίς ανταπόκριση. Αν δεν υπάρχει απόκριση δεν υπάρχει ταινία. Με αυτήν την έννοια πρωτίστως και όχι με την οικονομική, θέλει ο δημιουργός τους πολλούς θεατές.
(...) Η γενιά μου γεννήθηκε μες στην αίθουσα όπου αυτό ήταν μια τελετή. Και είναι πολύ σημαντικό αυτό το πράγμα. Χάνεται το μέρος της τελετής, κι εγώ αυτό που ονομάζουμε τελετή όχι μόνο στο σινεμά, αλλά σε οτιδήποτε συμβαίνει στην καθημερινότητά μας, λυπάμαι πάρα πολύ όταν χάνεται. Ισως γι' αυτό κάνω πολλές σκηνές με χορό. Γιατί έχω την εντύπωση ότι έχει χαθεί ο χορός από τη ζωή μας. Ηταν μέρος μιας ολόκληρης τελετής. Αυτά τα πράγματα χάνονται σιγά-σιγά κι εγώ πιστεύω ότι είναι απώλεια αισθήσεων και αισθημάτων. Τα πράγματα γίνονται πιο λογικά.

ΤΕΛΕΤΕΣ ΣΚΗΝΟΘΕΣΙΑΣ
Έχω μια περίεργη αίσθηση σε σχέση με τις ταινίες που κάνω πια. Θα ήθελα να μην τελειώνουν. Έχω μια ανάγκη, αν μπορούσα, να κάνω γυρίσματα 365 μέρες το χρόνο. Ετσι, θα θα ήμουν ευτυχής. Δεν μπορώ να το κάνω και γι' αυτό έχω ένα αίσθημα αποστέρησης. Για μένα είναι σημαντική η ώρα του γυρίσματος. Δεν με ενδιαφέρει το αποτέλεσμα. Ό,τι και να συμβαίνει, συμβαίνει. Όμως, για μένα η ώρα του γυρίσματος είναι η πιο αγαπημένη, η πιο ιερή.
(...) Δεν μπορώ να δω τις ταινίες μου χωρίς να δω το πίσω μέρος κάθεμιας. Το γεγονός ότι ο Θίασος έγινε μέσα στη δικτατορία, με όλους τους κινδύνους που μπορεί να φανταστεί κανείς, το ότι το Βλέμμα του Οδυσσέα έγινε σε μια σπαρασσόμενη Γιουγκοσλαβία, με κάνει να μην μπορώ να μην δω ό,τι γεννήθηκε από πίσω και ό,τι υπήρξε από πίσω. Μπορώ να δω, όμως, κάποια πράγματα στα οποία έχω κάνει λάθος, κάποια στα οποία δεν ήμουν αυστηρός με τον εαυτό μου και όπου, αυτό που φοβόμουν, κέρδισε μες στο χρόνο και έγινε καλύτερο από ότι νόμιζα. Δεν είμαι και δεν μπορεί να είμαι αθώος με αυτό που έχω κάνει. Άλλοτε λυπάμαι και άλλοτε χαίρομαι. Όμως, αυτό είναι η κατάθεσή μου. Αυτές οι ταινίες είναι μια κατάθεση ζωής. Είναι τώρα 38 χρόνια από τη στιγμή που άρχισα κι είπα το πρώτο «Μοτέρ!» στη ζωή μου. Είναι πολλά. Κοντεύουν τα 40.

Η ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ
Σε επίπεδο τεχνικής, η εξέλιξη δεν είναι τόσο σημαντική ώστε να μιλήσει κανείς για αυτό που θα λέγαμε ένα προς ένα. Δηλαδή, στην ψηφιακή τεχνολογία ακόμα τα πράγματα λειτουργούν με μία απώλεια του βάθους πεδίου. Κάτι ακόμα. Υπάρχει απώλεια στις χρωματικές αποχρώσεις, δηλαδή στους ενδιάμεσους τόνους. Αυτά σε επίπεδο αισθητικο-τεχνικό. Το άλλο είναι το εξής. Εγώ δούλεψα σε αυτή την ταινία και στην τελευταία με μια ηλεκτρονική μοβιόλα. Επειδή όλα είναι πληροφορία πια, υπάρχει απώλεια της θηλυκότητας. Το φιλμ στην μοβιόλα την κλασική το αγγίζεις, το κόβεις, το ράβεις, είναι μια σχέση σωματική. Ας πούμε ότι είναι ερωτική, στην οποία υπάρχουν τα σώματα. Στον άλλον υπάρχουν τα πνεύματα. Θα ήθελα να σας πω ότι προτιμώ τα σώματα

ΤΟ ΜΟΝΤΑΖ
Κοιτάξτε, ας πούμε ότι ως ένα σημείο δεν είναι ευχάριστο να κόβει κανείς και να πετάει. Είναι αναγκαίο, δεν είναι και ευχάριστο. Από την άλλη, θέλω να σου πω ότι το μοντάζ για μένα είναι μια διαδικασία σχετικά απλή. Το μοντάζ εικόνας τελειώνει μέσα σε μια εβδομάδα. Εκείνο που παίρνει πάρα πολύ χρόνο είναι το μοντάζ ήχου. Πρέπει να πω ότι βεβαίως και στενοχωρεί ο παραμερισμός κάποιων για τα οποία έχεις κοπιάσει πάρα πολύ, τα έχεις αγαπήσει ενδεχομένως την ώρα του γυρίσματος κι έχει υπάρξει πολύς κόπος και πολύ φροντίδα γι' αυτά. Στο Θίασο είχα μία ώρα και κάτι επιπλέον υλικό, το οποίο έφυγε. Στο Ταξίδι στα Κύθηρα, επιπλέον μία ώρα. Στο Βλέμμα του Οδυσσέα, περίπου τόσο. Μια και λέμε για τον Οδυσσέα, το επιπλέον γύρισμα ήταν ένα εκπληκτικό ταξίδι στον Δούναβη με τσιγγάνους, για το οποίο λυπάσαι. Αυτό το ταξίδι ήταν και ταξίδι δικό μου, ταξίδι όλων μας και χάθηκε. Ελπίζω να τα περάσω σε μια έκδοση DVD που πρόκειται να γίνει τον επόμενο καιρό και που θα είναι μια ολόκληρη κασετίνα με τις 12 ταινίες. Σε αυτές θα υπάρχουν και στοιχεία ενδεχόμενα περισσότερα από αυτά που υπάρχουν σε άλλα DVD που παραλείπονται: παλιές συνεντεύξεις και κάποια στοιχεία από το παρελθόν έτσι που να χρονολογείται όχι μόνο η ταινία, αλλά και τα στοιχεία που την περιέβαλαν.

(αποσπάσματα απο δηλώσεις στις εφημερίδες Ελευθεροτυπία και Καθυμερινή και στην ειδική εκδήλώση- συζήτηση με το κοινό κατα την διάρκεια του Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης 2003)